Afrika'da Tütün Kullanımı Risk Altında

GÜLSÜM İNCEKAYA/ADAM ABU BASHAL - Afrika'da sigara kullanımının dini ve kültürel normlar nedeniyle birçok toplumda "ayıp" bir davranış olarak görülmesi kıtayı dünyada tütün kullanımının en düşük olduğu bölgelerden biri haline getirirken, hızlı nüfus artışı, genç nüfus oranının yüksekliği ve tütün şirketlerinin yatırımları bu tabloya ilişkin endişeleri artırıyor.

"Dünya Tütünsüz Günü" kapsamında her yıl 31 Mayıs'ta, tütün kullanımının zararlarına dikkat çekmek ve sigarayı bırakmayı teşvik etmek amacıyla çeşitli farkındalık etkinlikleri düzenleniyor.

Afrika halen dünyadaki en düşük tütün kullanım oranına sahip bölge konumunda bulunuyor ancak uluslararası raporlar, hızlı nüfus artışı, genç nüfus oranının yüksekliği ve tütün şirketlerinin yatırımları nedeniyle gelecekte ciddi halk sağlığı riskleriyle karşı karşıya kalabileceğini gösteriyor.

Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) Küresel Tütün Eğilimleri Raporu'na göre Afrika, yaklaşık yüzde 9,5'lik oranla dünyada tütün kullanımının en düşük olduğu bölge olarak öne çıkıyor.

Bununla birlikte raporda, kıtanın hızlı nüfus artışı nedeniyle tütün kullanan kişi sayısının mutlak olarak artmaya devam edeceği belirtilirken, mevcut eğilimlerin sürmesi halinde Afrika'nın gelecek yıllarda küresel tütün endüstrisinin en önemli büyüme alanlarından biri haline gelebileceği uyarısı yapılıyor.

Bazı öngörüler ise tütün kontrol önlemlerinin güçlendirilmemesi halinde Kongo Demokratik Cumhuriyeti (KDC) ve Kamerun gibi ülkelerde tütün kullanım oranlarının 2050'ye kadar nüfusun yüzde 40'ını aşabileceğine işaret ediyor.

DSÖ, tütün kullanımını, dünya genelinde önlenebilir ölüm nedenlerinin başında gösteriyor. Kuruluş verilerine göre tütün kaynaklı ölümlerin büyük bölümü düşük ve orta gelirli ülkelerde meydana geliyor.

Tütün şirketleri Afrika'yı büyüme rotası olarak görüyor

Afrika Tütün Kontrolü İttifakı'nın (ATCA) yayımladığı "Afrika Tütün Endüstrisi Müdahale Endeksi" raporları, uluslararası tütün şirketlerinin genç nüfus, ucuz iş gücü ve büyüyen ekonomiler nedeniyle Afrika'yı stratejik yatırım alanı olarak gördüğünü ortaya koyuyor.

2025 verilerine göre Zambiya, Malavi ve Mozambik, tütün endüstrisinin hükümet politikalarına en fazla müdahale ettiği ülkeler arasında yer alıyor. Raporda, bu ülkelerde tütün kontrol politikalarının şirket baskısı nedeniyle zayıfladığı değerlendirmesi yapılıyor.

Uganda, Etiyopya, Gabon ve Senegal ise tütün endüstrisinin halk sağlığı politikalarına müdahalesini sınırlandıran yasal düzenlemeleri nedeniyle olumlu örnekler arasında gösteriliyor.

Kıta genelinde sigara kullanım oranları ülkeden ülkeye önemli farklılıklar gösteriyor. Bazı ülkelerde kullanım oranları düşük seviyelerde kalırken, bazı bölgelerde genç nüfus ve şehirleşmenin etkisiyle tüketim eğilimlerinde artış gözlemleniyor.

Uzmanlar, bu farklılıkların yalnızca ekonomik koşullarla değil, aynı zamanda kültürel ve toplumsal normlarla da yakından ilişkili olduğunun altını çiziyor.

Nijerya'da sosyal baskı kullanımın görünürlüğünü azaltıyor

Afrika'nın en kalabalık ülkesi Nijerya'da, sigara kullanımının birçok ülkeye kıyasla daha düşük seviyelerde seyrettiği görülüyor. Ülkede sigara içmenin özellikle kadınlar açısından olumsuz sosyal algıyla karşılandığı, bazı çevrelerde "ayıp" ve "saygısız" bir davranış olarak değerlendiriliyor.

Bununla birlikte özellikle genç erkek nüfus arasında kullanım eğiliminin daha görünür olduğu gözlemleniyor. Sigaraya yönelik toplumsal baskı, kullanımın kamusal alanlardan daha kapalı ortamlara kaymasına neden oluyor.

Gambiya'da ise sigara kullanımına yönelik yaklaşım daha çok dini ve kültürel değerlerle şekilleniyor. Nüfusun önemli bölümünün muhafazakar sosyal yapıya sahip olması, sigara kullanımını sınırlayıcı bir unsur olarak görülüyor.

Sudan'da ise sigara kullanımı daha çok şehirleşme ve ekonomik koşullarla ilişkilendiriliyor. Kent merkezlerinde kullanım daha görünür hale gelirken, kırsal bölgelerde sosyal ve ekonomik faktörler nedeniyle daha düşük seviyelerde seyrediyor.

Uzmanlar, ülkede tütün kontrol politikalarının uygulama kapasitesinin sınırlı olmasının kullanım davranışlarında bölgesel farklılıklara yol açtığını ifade ediyor.

Güney Afrika'da elektronik sigara alarmı

Güney Afrika merkezli raporlar, elektronik sigara ve nikotin keseleri gibi yeni nesil ürünlerin özellikle genç nüfus arasında hızla yayıldığını ortaya koyuyor.

"Zarar azaltma" söylemiyle pazarlanan bu ürünlerin, sigarayı bırakmayı teşvik etmek yerine bazı gruplarda sigaraya başlama oranlarını arttırıyor. Raporlarda ayrıca tütün şirketlerinin bazı yoksul bölgelerde sigaraları tek dal halinde satarak çocuklar ve düşük gelirli gruplar açısından erişimi kolaylaştırdığına dikkati çekiliyor.

Uzmanlara göre Afrika genelindeki örnekler, sigara kullanımının yalnızca sağlık politikalarıyla değil, kültürel yapı, dini normlar ve toplumsal değerlerle de şekillendiğini ortaya koyuyor.

Uluslararası sağlık kuruluşları da tütün kullanımının yalnızca bireysel sağlık sorunu olmadığını, aynı zamanda sağlık sistemleri üzerinde ciddi ekonomik yük oluşturduğunu vurguluyor. Tütün kaynaklı hastalıkların tedavi maliyetleri ve iş gücü kaybı özellikle düşük gelirli ülkelerde kalkınma süreçlerini olumsuz etkilediği de gözlemleniyor.

Genel tablo, Afrika'da sigara kullanımının tek bir eğilim üzerinden açıklanamayacağını ortaya koyarken, Nijerya, Gambiya ve Sudan örnekleri kıtada tütün kullanımının sosyal algı, kültürel normlar ve ekonomik koşullarla şekillendiğini gösteriyor.

"Sigara hayatımı ciddi şekilde etkiliyordu"

Sigarayı bırakan 34 yaşındaki Nijeryalı Baaba Dan-Jayi, AA muhabirine yaptığı açıklamada, gençlik yıllarında sigarayı "modern yaşamın bir parçası" olarak gördüğünü ancak zamanla sağlık sorunları yaşamaya başladığını söyledi.

Dan-Jayi, uzun yıllar sigara kullandığını belirterek, "Çevremde birçok kişi sigara içiyordu. Özellikle şehir hayatında bu durum normalleşmişti. Ancak nefes darlığı ve sürekli yorgunluk yaşamaya başlayınca bunun hayatımı ciddi şekilde etkilediğini fark ettim." dedi.

Sigara bırakma sürecinin kolay olmadığını ifade eden Dan-Jayi, ailesinin ve yakın çevresinin desteğinin bu süreçte belirleyici olduğunu dile getirdi.

Dan-Jayi, "Nijerya'da birçok insan sigaraya mesafeli bakıyor. Özellikle aile büyükleri bunu hoş karşılamıyor. Ben de zamanla bunun yalnızca bireysel bir tercih olmadığını, çevremdeki insanları da etkilediğini anladım." diye konuştu.

Sigarayı bıraktıktan sonra hem fiziksel hem de psikolojik olarak kendisini daha iyi hissettiğini söyleyen Dan-Jayi, gençlere sigaraya başlamamaları tavsiyesinde bulundu.