İran 2025'te Krizlerle Sarsıldı

İran'da 2025 yılına, enerji krizi, İsrail ile karşılıklı saldırılar, ABD'nin Fordo Nükleer Tesisi'ne saldırısı, BM yaptırımlarının yeniden devreye girmesi, hava kirliliği, su krizi ve döviz protestoları gibi olaylar damgasını vurdu.

AA muhabiri 2025'te İran'da öne çıkan gelişmeleri derledi.

Dünyanın en büyük doğal gaz ve petrol rezervlerine sahip ülkelerinden biri olan İran, ekonomik yaptırımların ağır baskısı, yetersiz altyapı yatırımları ve hızla artan enerji talebi nedeniyle tarihinin en ciddi enerji krizlerinden birini yaşadı.

Enerji tedarikindeki aksaklıklar ve sanayi sektöründeki kesintiler, ülke ekonomisine milyarlarca dolarlık zarar verirken halkın günlük yaşamını ve temel altyapı hizmetlerini doğrudan tehdit etti.

Derinleşen enerji krizi, ülkeyi ekonomik olarak zorlarken tarım gibi hayati sektörler ile sosyal ve siyasi alanlar dahil çok boyutlu bir çıkmazın eşiğine sürükledi.

Ülkede, günlük 350 milyon metreküplük doğal gaz açığı ve 17 elektrik santralinin devre dışı kalması nedeniyle sanayi üretiminde yüzde 30 ila 50 oranında düşüş yaşanacağı öngörüldü. Bu durum, İran ekonomisine on milyarlarca dolarlık kayıp olarak yansıması beklentisini doğurdu.

İsrail ile 12 günlük çatışma süreci

İsrail saldırı tehditlerinin ardından 13 Haziran'da İran'ın çeşitli kentlerindeki nükleer tesisler başta olmak üzere ordunun üst komuta kademesini de hedef alan geniş çaplı saldırılar düzenledi.

İsrail yönetimi yaprığı açıklamada, İran'a düzenlenen saldırılara onlarca jetin katıldığını belirterek "İran'ın çeşitli bölgelerindeki nükleer hedefler dahil olmak üzere düzinelerce askeri hedefe yönelik saldırıları içeren ilk aşama tamamlandı." ifadelerini kullandı.

İsrail ordusunun düzenlediği saldırılarda, İran Genelkurmay Başkanı Muhammed Bakıri, Devrim Muhafızları Ordusu Genel Komutanı Hüseyin Selami, Hatemul Enbiya Merkezi Karargahı Komutanı Gulam Ali Reşidi ve Devrim Muhafızları Ordusu Uzay ve Hava Kuvvetleri Komutanı Emir Ali Hacızade ile Reşidi'nin yerine atanan General Ali Şadımani'nin de içinde bulunduğu en az 25 İranlı üst düzey komutan öldürüldü.

İranlı nükleer bilim adamları da İsrail saldırılarının hedefi oldu. İsrail ordusu, en az 15 İranlı nükleer bilim adamının öldürüldüğünü öne sürerken İran tarafı 11'inin ölümünü teyit etti.

???????İran Cumhurbaşkanı Yardımcısı ve Şehit ve Gaziler Vakfı Başkanı Said Ohedi, İsrail saldırılarında 126'sı kadın, 41'i çocuk olmak üzere 1100 kişinin hayatını kaybettiğini söyledi.

İran'da, İsrail ile işbirliği yaptığı gerekçesiyle ülke genelinde 700'den fazla kişi gözaltına alındı. Saldırılardaki insansız hava araçlarını üreten ve kontrol edenlerin de yakalandığını bildiren İranlı yetkililer, binlerce dron, mini dron ve kamikaze İHA ele geçirdiklerini açıkladı.

İran'ın misillemesi

İsrail saldırısının ardından İran ordusu, misilleme başlatarak İsrail'e 550 balistik füze ve 1000 kadar dron fırlattı.

İran'ın İsrail'e yaptığı misillemelerde, 29 kişi öldü, sığınaklara kaçarken düşenler ve saldırılardan psikolojik olarak etkilenenler dahil toplam 3 bin 491 kişi yaralandı.

İran füzelerinin isabet ettiği bölgelerdeki 10 bin 996 İsrailli tahliye edildi, taşınır ve taşınmaz mallara ilişkin 38 bin 700 hasar bildiriminde bulunuldu.

İsrail, yerel ve özellikle uluslararası basına yoğun sansür uygulayarak askeri ve güvenlik noktalarına düzenlenen saldırılara ilişkin bilgi ve görüntü paylaşılmasının önüne geçti. Bu nedenle İsrail'in yaşadığı muhtemel askeri kayıpların bilançosu ortaya çıkmadı.

ABD'nin Fordo Nükleer Tesisine saldırısı

ABD Başkanı Trump, 22 Haziran'da "Truth Social" hesabından yaptığı açıklamada, "İran'daki üç nükleer tesise yönelik son derece başarılı saldırımızı tamamladık." ifadelerini kullanarak bombardımana katılan uçakların İran hava sahası dışına çıktığını duyurdu.

Trump, Fordo Nükleer Tesisine tam kapasiteli bomba attıklarını söyledi.

Tüm uçakların güvenli şekilde üslerine dönüş yolunda olduğuna işaret eden Trump, "Büyük Amerikan savaşçıları" olarak nitelediği pilotları tebrik etti.

ABD'nin, İran'ın üç nükleer tesisinden en önemlisi olan Fordo'yu 6 sığınak delici mühimmat kullanarak vurduğu, diğer iki tesisin ise bölgedeki Amerikan denizaltılarından fırlatılan 30 Tomahawk füzesiyle yok edildiği öne sürüldü.

İran, ABD'nin Fordo, Natanz ve İsfahan'daki tesislere saldırısının Uluslararası Atom Enerjisi Ajansının (UAEA) İran'ın nükleer tesislere saldırılara "kayıtsızlığı ve hatta işbirliğiyle gerçekleştirildiğini" ve başta Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Anlaşması (NPT) olmak üzere uluslararası hukuka aykırı olduğunu bildirdi.

ABD'nin saldırısına uğrayan nükleer tesislerde yapılan incelemelerde sızıntı olmadığını tespit ettiklerini açıklayan İran, daha sonra saldırıya misilleme olarak İsrail'e füze saldırısı düzenledi. İran ayrıca, Katar ve Irak'ta bulunan ABD üslerine füze fırlattı. İran'ın bu misillemelerinde herhangi bir can kaybı yaşanmadı.

Trump'ın devreye girmesi ve ateşkes ilanı

İran ile İsrail arasındaki 12 günlük çatışma sürecinin ardından Trump, İran ile İsrail arasında süregelen çatışmalara yönelik sosyal medya platformu Truth Social hesabından yaptığı paylaşımda "Herkese tebrikler" ifadesini kullandı.

Trump paylaşımında "İsrail ve İran arasında tam ve eksiksiz bir ateşkes olacağı konusunda tam bir anlaşmaya varıldığını" bildirdi.

Savaşın "bu noktada sonlandığının" kabul edileceğini kaydeden Trump, İran'ın ateşkesi başlatacağını ve takip eden 12. saatte de İsrail'in ateşkes başlatacağını kaydetti.

BM yaptırımlarının yeniden devreye girmesi

İran ile Batı arasında nükleer anlaşma sağlanamaması üzerine 2015'teki nükleer anlaşmanın Avrupalı taraflarından İngiltere, Fransa ve Almanya, Tahran'a yaptırımları geri getirme imkanına sahip "snapback mekanizmasını" devreye soktu.

İran'da "tetik mekanizması" olarak adlandırılan "snapback" 2015'teki nükleer anlaşmayı destekleyen 2231 sayılı Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK) kararında yer alan özel bir madde.

Bu maddeye göre, anlaşmaya taraf herhangi bir devlet, İran'ın yükümlülüklerini ciddi şekilde ihlal ettiğini düşünürse, konuyu BMGK'ye taşıyabiliyor. Böylece 30 gün içinde gerekli prosedürler tamamlanırsa, daha önce kaldırılan BM yaptırımları otomatik olarak yeniden yürürlüğe girebiliyor.

Avrupa ülkeleri, İran'ın nükleer programına çözüm bulunamaması durumunda mekanizmayı ağustos sonuna kadar işleteceklerini duyurdu.

Bu da son tarih uzatılmazsa zaman açısından çözüm için kısıtlı bir pencere bırakıyor. Ancak buna rağmen Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin (BMGK) 2231 sayılı kararı kapsamında yer alan "snapback" mekanizması, son dakika bir anlaşma sağlanamayınca 28 Eylül'de devreye girdi.

Hava kirliliği

İran uzun yıllardır hava kirliliğine çözüm bulamıyor. Ülkedeki hava kirliliği genel manada çeşitli vasıtalarla yakılan benzinin kalitesiz olmasından kaynaklanıyor.

Kalitesiz benzin, eski model araçlar, motosikletler ve enerji santrallerinde yakıt olarak kullanıldığında insan hayatını olumsuz yönde etkileyen gazların salınmasına neden oluyor.

İran hava kirliliğine karşı hibrit motor üretimi, elektrikli motosiklet dağıtılması ve Euro 5 benzin üretimi gibi çeşitli önlemler alsa da başarılı olamıyor.

Resmi makamlarca yapılan açıklamalarda, hava kirliliğinin yılda 50 bin kişinin ölümüne neden olduğu bilgisi yer alıyor.

Su krizi

İran'da tarımsal sulamada kullanılan verimsiz yöntemler, yeraltı suyunun aşırı kullanımı, şehirleşmenin artması ve iklim değişikliğinin etkileri birleşerek uzun vadeli bir su stresi yaratmış durumda.

İran'da su krizi en fazla başkent Tahran'da kendini hissettiriyor.

Tahran'a en büyüğü Emir Kebir Barajı olmak üzere Lar, Mamlu, Emir Kebir, Talikan ve Latyan adlı beş baraj tarafından su sağlanıyor.

İran'ın genelinde son beş yıldır yağış miktarlarında ciddi düşüş yaşanıyor. Meteoroloji kurumlarının verileri, bu yıl Tahran'da mevsim normallerine göre yağışların yaklaşık yüzde 40 daha az olduğunu gösteriyor.

Özellikle ilkbahar ve yaz aylarında neredeyse hiç yağış düşmemesi, barajlardaki rezervlerin azalmasına yol açtı. Bu durum, sadece yüzey sularında değil, yeraltı su rezervlerinde de ciddi düşüşe yol açtı.

Deniz Suyunu Orta Platolara Taşıma Projesi

İran, özellikle iç kesimlerdeki kuraklığa çözüm bulmak amacıyla çeşitli projeler geliştiriyor.

Bunlardan en dikkati çekeni ise Umman Denizi ve Basra Körfezi'nden ülkenin iç kesimlerine su taşınmasını hedefleyen "Deniz Suyunu Orta Platolara Taşıma Projesi".

Toplamda 4 aşamadan oluşan ve 17 eyalete arıtılmış deniz suyu taşımayı hedefleyen bir altyapı çalışması olan proje kapsamında, ilk aşamalarda 980 kilometrelik boru hattı döşenmesi öngörülse de daha sonra yapılan çalışmalarla hat uzunluğu 1350 kilometreye kadar uzatıldı.

Umman Denizi ve Basra Körfezi'nden, 5 ayrı boru hattı ile ülkenin orta kesiminde yer alan ve kuraklıkla boğuşan eyaletlere taşınacak suyun 48 milyon kişiyi olumlu yönde etkilemesi bekleniyor.

Projenin ilk aşamasına Ekim 2021'de, ikinci aşamasına, Ekim 2023'de başlandığı duyurulmuştu. Projenin üçüncü aşaması olan 800 kilometrelik Sircan-İsfahan kısmının ise açılışını geçen günlerde gerçekleşti.

Döviz protestoları

İran'da 28 Aralık Pazar günü Tahran Kapalı Çarşı'da başlayan protestolar başta Meşhed, Kerec, Keşm, Melard, Kirman, Hemedan ve Şiraz olmak üzere birçok kentte yayıldı.

İran Hükümet Sözcüsü Fatma Muhacerani, Tahran'da düzenlediği basın toplantısında,"Protestoları, krizleri ve zorlukları görüyoruz, duyuyoruz ve resmi olarak tanıyoruz." ifadelerini kullandı.

İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf da gösterilere ilişkin yaptığı açıklamada, "Kötü niyetli çevreler ve örgütlü akımlar, halkın her türlü talep ve protestosunu, sahadaki eğitimli unsurlarını kullanarak kargaşa ve şiddete dönüştürmek istiyor." dedi.

Loristan Vali Yardımcısı Said Purali, Kuhdeşt kentindeki olaylar sırasında 21 yaşındaki Besic üyesi Alireza Hodayifar'ın hayatını kaybettiğini açıkladı.