ASEAN Zirvesi'nin Temel Başlıkları

Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Asya Çalışmaları Anabilim Dalı Başkanı Doç. Dr. Hatice Çelik, 48. ASEAN Zirvesi'nde öne çıkan başlıkları ve ABD-Çin rekabetinin bölge ülkeleri tarafından nasıl değerlendirildiğini AA Analiz için kaleme aldı.

***

48. ASEAN Liderler Zirvesi 7-8 Mayıs'ta Filipinler'de gerçekleşti. 2026 ASEAN dönem başkanı Filipinler tarafından yayımlanan 48. ASEAN Zirvesi Başkanlık Bildirisinde[1], ASEAN'ın üç temel sütunu olan "ASEAN Güvenlik Topluluğu", "ASEAN Ekonomik Topluluğu", "ASEAN Sosyo-Kültürel Topluluğu" başta olmak üzere, ASEAN'ın dış ortaklarla ilişkilerinden bağlantısallığa, Doğu Timor'un üyeliğinin ardından entegrasyon sürecinden bölgesel entegrasyon için inisiyatiflere kadar pek çok hususa değinilmiştir. Bunların yanı sıra bölgesel ve küresel sorunlar da zirve gündeminde yer almıştır. En dikkat çekici konular Güney Çin Denizi'nde (GÇD) yaşanan gerilimler, Myanmar'da artan çatışma ortamı ve insani kriz, Kamboçya ve Tayland arasındaki çatışma, Ukrayna, Filistin ve son olarak Orta Doğu'daki gelişmeler olmuştur.

Zirve, örgütün yalnızca bölgesel güvenlik sorunlarına değil, giderek daha bağlantılı hale gelen küresel krizlerin ekonomik, enerji sektörü ve toplumsal etkilerine karşı da "dayanıklılık" ve "koordinasyon" eksenli bir yaklaşım geliştirmeye çalıştığını göstermiştir.

Bildiride en genel hatlarıyla, ASEAN'ın kuruluşundan itibaren sıklıkla altını çizdiği temel prensiplerinden olan toprak bütünlüğüne saygı, iç işlerine karışmama prensibi, çatışmaların barışçıl yollardan çözümü, uluslararası hukuka saygı yukarıda bahsi geçen tüm konular özelinde vurgulanmıştır. Bu yaklaşım, ASEAN'ın uzun yıllardır sürdürdüğü uzlaşı, esneklik ve çatışmaları tırmandırmaktan kaçınma temelli diplomatik kültürünün devamı niteliğindedir.

Zirvede enerji güvenliği ve Orta Doğu'daki savaş için verilen mesajlar

Filipinler Devlet Başkanı Marcos Jr. zirve kapsamında yaptığı konuşmada, bölgesel ve küresel krizlere atıfta bulunarak [2] belirsizliğin yaşandığı bir dönemde bir araya geldiklerini, bölgelerinin çok ötesindeki olayların birbirleriyle ne kadar derinden bağlantılı olduklarını kendilerine bir kez daha hatırlattığını ifade etmiştir. Bilhassa Orta Doğu'da ABD ve İsrail'in İran'a saldırıyla başlayan krizin sonucu olarak yaşanan enerji arzındaki kesintilere dikkat çeken Başkan Marcos Jr., dış şokların ekonomiler üzerinde nasıl domino etkisi yaratabileceğine, işletme faaliyetlerini, istihdamı ve hane halkının geçim kaynaklarını ne denli etkileyebileceğine dikkati çekmiştir. Özellikle bu krizin ASEAN üyeleri arasında farklı seviyelerde etki yaratmış olduğunu belirtmesi fakat bununla birlikte mevcut tansiyonun düşmesi halinde bile etkilerinin önümüzdeki yıllarda da hissedileceğine işaret etmesi önemlidir. Orta Doğu ve Körfez'de yaşanan jeopolitik krizin Güneydoğu Asya bölgesi için en kritik etkileri arasında enerji güvenliği (bununla ilintili tüm ekonomik süreçler) ve bu bölgelerde yaşayan Güneydoğu Asyalı vatandaşların güvenliği olmuştur.

Marcos Jr., enerji güvenliği konusunda [3] artan küresel dalgalanmalar karşısında istikrarlı enerji arzını korumak ve bölgesel bağlantıyı geliştirmek için daha güçlü bölgesel koordinasyon ve hazırlık çağrısında bulunurken ASEAN'ı, bölgesel ekonomileri gelecekteki şoklardan korumak ve iklim değişikliğiyle mücadele etmek için alternatif ve yenilenebilir enerji kaynaklarının geliştirilmesini hızlandırmaya çağırmıştır. Ayrıca her iki hususta da daha fazla koordinasyon ve bölgesel dayanışma ihtiyacının altını çizmiştir.

ASEAN'ın önemli gündemi: İklim değişikliği

ASEAN bölgesi için en hayati konuların başında gelen denizcilik ve deniz güvenliği alanlarında da önemli vurgular görülmüştür. İlk olarak denizcilik işbirliği, iklim değişikliği, afet dayanıklılığı ve dijital dönüşüm alanlarında işbirliğini güçlendirecek önemli belgeler kabul edilmiştir. Özellikle deniz güvenliği, seyrüsefer özgürlüğü ve Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) temelinde denizcilik işbirliği vurgusu öne çıkarken, ASEAN Liderlerinin Denizcilik İşbirliğine İlişkin Deklarasyonu'nda Filipinler'de bir ASEAN Denizcilik Merkezinin kurulması teklif edilmiştir.

ASEAN liderleri, gençlerin iklim değişikliğiyle mücadele ve afetlere hazırlık süreçlerinde daha aktif rol almasını destekleyen bir deklarasyonu da kabul etmiştir. Bunun yanında, afet ve acil durumlar sırasında ASEAN ülkeleri arasındaki koordinasyonun ve ortak müdahale kapasitesinin güçlendirilmesini amaçlayan yeni bir bölgesel çerçeve de onaylanmıştır.

ASEAN üyesi ülkeler dünyaya nasıl bakıyor?

Nisan 2026'da ISEAS-Yusuf Ishak Enstitüsü bünyesindeki ASEAN Çalışmaları Merkezi tarafından yayınlanmış Güneydoğu Asya'nın 2026 Durumu Araştırma Raporu [4] ASEAN ülkelerinin dünyaya bakışı konusunda önemli veriler sunuyor. Raporda ABD Başkanı Donald Trump yönetimindeki ABD liderliği en büyük jeopolitik endişe kaynağı olarak tanımlanırken, Japonya, bölgedeki en güvenilir güç olarak ifade ediliyor. Raporun belki de en dikkat çekici sonuçlarından biri ise geçen yılki eğilimin tersine, ASEAN katılımcılarının çoğunluğunun (fark yakın da olsa), bölgenin iki stratejik rakipten biriyle ittifak kurmaya zorlanması durumunda ABD yerine Çin'i tercih etmesi olmuştur. [5] Elbette aradaki farkın bu denli dengeli olması ASEAN'ın bölgede takip etmeye çalıştığı büyük güçlerle dengeli bir ilişki perspektifinin doğrudan yansıması olarak değerlendirilebilir. Zira ASEAN üyesi bazı ülkeler her ne kadar Güney Çin Denizi konusunda Çin ile doğrudan sorun yaşıyor olsa da Pekin bölgenin en önemli ticaret ortaklarından biridir. Benzer şekilde ABD de bazı ASEAN üyeleri için önemli bir askeri-savunma ve ekonomik ortaklığın parçasıdır. İki büyük güçle de ilişkisi son derece katmanlı olan ASEAN üyelerinin net şekilde birini diğerine tercih etme gibi bir seçeneğinin oldukça zor olduğu söylenebilir. Tüm bu denkleme karşın, ASEAN üyeleri bu karmaşıklığın getirdiği hem fırsatları hem krizleri dikkatli şekilde değerlendirip kendi ulusal çıkarları doğrultusunda hareket etmeye çalışmaktadır.

[1] 48. ASEAN Zirvesi Başkanlık Bildirisi, https://photos.asean2026.gov.ph/uploads/da02c93a-591a-4460-8cd0-07320e682ce7.pdf.

[2] President Marcos pushes for stronger coordination, implementation of ASEAN plans to mitigate impact of future global shocks, https://asean2026.gov.ph/post/view/?title=president-marcos-pushes-for-stronger-coordination-implementation-of-asean-plans-to-mitigate-impact-of-future-global-shocks.

[3] President Marcos highlights ASEAN's unity, shared resolve in addressing Middle East Crisis at the 48th ASEAN Summit Plenary, https://asean2026.gov.ph/post/view/?title=president-marcos-highlights-asean-s-unity-shared-resolve-in-addressing-middle-east-crisis-at-the-48th-asean-summit-plenary.

[4] Lin, J. et al., The State of Southeast Asia: 2026 Survey Report (Singapore: ISEAS- Yusof Ishak Institute, 2026), https://www.iseas.edu.sg/wp-content/uploads/2026/03/The-State-of-Southeast-Asia-2026-Survey-Final-Single.pdf

[5] Lin, J. et al., The State of Southeast Asia: 2026 Survey Report (Singapore: ISEAS- Yusof Ishak Institute, 2026), https://www.iseas.edu.sg/wp-content/uploads/2026/03/The-State-of-Southeast-Asia-2026-Survey-Final-Single.pdf

[Doç. Dr. Hatice Çelik, Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Asya Çalışmaları Anabilim Dalı Başkanı ve ASEAN Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürüdür.]

Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.