Anayasa Mahkemesi'nden Kentsel Dönüşüme "Anayasa" Vurgusu

Anayasa Mahkemesi, Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun'un bazı hükümlerini Anayasa'ya aykırı buldu. Yüksek Mahkeme, iptal gerekçesinde, Anayasa'nın adil yargılanma, orantılılık ve özerklik ilkesine dikkat çekti.

CHP, 6306 Sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun'un bazı hükümlerinin iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemiyle Anayasa Mahkemesinde dava açmıştı. Davayı esastan karara bağlayan Anayasa Mahkemesinin, Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun'un bazı hükümlerini iptaline ilişkin gerekçeli kararı Resmi Gazete'nin bugünkü sayısında yayımlandı. Kanunun "Bakanlık veya uygulamayı yürütmesi halinde TOKİ veya İdare, riskli alanlarda, riskli yapıların bulunduğu taşınmazlarda ve rezerv yapı alanlarında bu Kanun kapsamındaki proje ve uygulamalar süresince her türlü imar ve yapılaşma işlemlerini geçici olarak durdurabilir" hükmünün iptal gerekçesinde, düzenlemenin kamu yararı taşıdığının açık olduğu ancak bunun Anayasa'ya uygunluk bakımından yeterli olmadığı ifade edildi. Gerekçede, kanun kapsamındaki proje ve uygulamaların azami süresini gösteren kurala yer verilmemesinin, ölçülülük ilkesine aykırı olduğu kaydedildi. Kanun uyarınca tesis edilen idari işlemlere karşı açılacak idari davalarda yürütmenin durdurulmasına karar verilemeyeceğine ilişkin düzenlemenin iptal gerekçesinde ise Anayasa'da idarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun açık olduğunun hükme bağlandığı anımsatıldı. Yürütmenin durdurulması kararı verilmesine istisna getirilebilmesi için açıkça hukuka aykırı olan bir idari işlemin, idari davanın sonuçlandırılmasına kadar davanın tarafı olan bireyler üzerinde doğuracağı telafisi güç veya imkânsız zararların gözardı edilmesini meşru kılacak üstün bir kamu yararının bulunması gerektiğinin altı çizilen gerekçede, düzenlemede böyle bir durum olmadığı, iptali istenen kuralla, bireylerin, hak arama özgürlüklerini daha etkili kullanabilmelerini sağlayan yürütmeyi durdurma kurumundan Anayasa'ya aykırı olarak yoksun bırakıldığı kaydedildi.

-ADİL YARGILANMA HAKKIYLA BAĞDAŞMIYOR-

"Kanun uyarınca yapılan iş ve işlemlere ilişkin olarak adrese dayalı nüfus kayıt sisteminde belirtilen adreslere yapılan tebligat, muhataplarına yapılmış sayılır" şeklindeki düzenlemeyi de iptal eden Anayasa Mahkemesi, adres değişikliğinin adres kayıt sistemine bildirilmesinin unutulduğu veya sistemin güncellenmesinde idareden kaynaklanan gecikme olduğu durumlarda, adres kayıt sistemindeki adresle idari işlemi yapacak ilgili kuruma bildirilen son adresin farklı olacağı belirtildi. Dava açma sürelerinin, idari işleme ilişkin yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başladığının ifade edildiği gerekçede, uygulamanın, bireylerin haklarındaki işlemden haberdar olamamaları, dava açma sürelerini kaçırmaları ve hukuka aykırı olduğunu düşündükleri işlemlere karşı yargı yoluna başvuramamaları sonucunu doğurabileceği, bu durumun da hukuk devleti ilkesi ve adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkıyla bağdaşmadığı belirtildi.

-ORANTILI OLMAYAN YÜKÜMLÜLÜK ÖLÇÜLÜLÜK İLKESİNE AYKIRIDIR-

Kamu kaynağı kullanılarak gerçekleştirilen her türlü mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinin, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun doğal afetler, salgın hastalıklar, can veya mal kaybı tehlikesi gibi ani ve beklenmeyen veya idare tarafından önceden öngörülemeyen olayların ortaya çıkması üzerine ihalenin ivedi olarak yapılmasının zorunlu olması halinde pazarlık usulü ile ihale yapılmasını öngören işlerden sayılmasını öngören hükmü de iptal eden Anayasa Mahkemesi gerekçesinde, düzenlemenin saydamlık, rekabet, güvenirlik ve kamuoyu denetimi ilkelerinin yeterince karşılanmadığını ifade edildi.

Yüksek Mahkeme ayrıca, bakanlık veya idare tarafından riskli yapılarla ilgili yapılan tespit işlemi masrafının ilgili tapu müdürlüğüne bildirilmesine ilişkin hüküm ile tapu müdürlüğünün, binanın paydaşlarının müteselsil sorumlu olmalarını sağlamak üzere tapu kaydındaki arsa payları üzerine, masraf tutarında müşterek ipotek belirtmesinde bulunarak Bakanlığa veya idareye ve binanın ayni ve şahsi hak sahiplerine bilgi vermesini öngören düzenlemeyi de Anayasa'ya aykırı bulmuştu.

Düzenlemeyle paydaşlardan herhangi birinin, arsa payı üzerindeki ipoteği kaldırmak istediğinde, tespit masraflarının kendi hissesine düşen bölümünü ödemesinin yeterli olmayacağı, diğer paydaşların ödemeye yanaşmaması halinde masrafların tamamını ödemek zorunda kalacağı belirtilen gerekçede, paydaşların bu şekilde orantılı olmayan yükümlülük altına sokulmasının, Anayasa'da düzenlenen ölçülülük ilkesine aykırı olduğu kaydedildi.

-BEDELSİZ DEVİR ÖZERKLİK İLKESİ İLE BAĞDAŞMIYOR-

Yüksek mahkeme, Hazine dışındaki kamu idarelerinin mülkiyetinde bulunan taşınmazların, Kanunun amaçları çerçevesinde kullanılmak üzere maliki olan kamu idarelerinin görüşü alınarak Bakanlığın teklifi üzerine Bakanlar Kurulu kararıyla Bakanlığa tahsis edilerek tasarrufuna bırakılmasını veya Bakanlığın talebi üzerine TOKİ ve İdareye bedelsiz devredilebilmesini öngören hükmü de iptal etti. Mahalli idarelerin herhangi bir kararına veya uygun görüşüne bağlı olmaksızın taşınmazlarının bedelsiz devrinin öngörülmesinin anayasada yer alan mahalli idarelerin özerklik ilkesiyle bağdaşmadığına dikkat çekilen gerekçede, bu durumun aynı zamanda kamu hizmetlerinin yerine getirilmesinde aksamaya neden olabileceği vurgulandı.

Kanunun uygulanması için belirlenen alanların sınırları içinde olup riskli yapılar dışında kalan diğer yapılardan uygulama bütünlüğü bakımından Bakanlıkça gerekli görülenlerin de bu Kanun hükümlerine tabi olmasını öngören hükmün iptal gerekçesinde ise kuralla riskli olmayan yapılar hakkındaki uygulamalara ilişkin özel bir düzenleme yer almadığı ifade edildi. Yapıların riskli olması dikkate alınarak düzenlendiğinin, kamu yararı ile bireylerin hakları arasında buna uygun denge oluşturulmaya çalışıldığının kaydedildiği gerekçede, "Menfaatler dengesi bu şekilde oluşturulan kuralların riskli olmayan yapılara uygulanması, Anayasa'nın 13. maddesindeki ölçülülük ilkesine aykırıdır" denildi.