Elektriğin Fiyatı %1200 Artarak 1899 Liraya Yükseldi, Şirketler Zor Duruma Düştü

Elektrik piyasasında gaz krizinin etkileri derinleşiyor. Elektrik santrallerine doğalgaz kısıtlarının %90'a kadar çıkartılması sonucu kapanan santraller ile eletkrik fiyatları rekor üstüne rekor kırdı. Serbest piyasada gün öncesi piyasası elektrik fiyatları 23.12.2016 günü için %1200'e kadar arttı. 23.12.2016 saat 14: 00 için elektriğin birim fiyatı 1.899 TL olarak belirlendi. Diğer saatlerde 1.500 TL, 1.159 TL, 999 TL, 799 TL gibi rekor fiyatlar oluştu. Günlük ortalama elektrik fiyatı 586 TL ile tarihi rekor olarak kayda geçti. Serbest piyasada yıllık ortalama fiyatı 139 TL olan elektriğin Aralık ayı ortalaması 224 TL'yi geçti ve halen artmaya devam ediyor.

Vadeli piyasalarda ralli

Spot piyasada fiyatların sert yükselişi VİOP vadeli piyasasında ralli yaşanmasına neden oldu. Aralık ayı vadeli fiyatını 152 liradan 260 liraya, Ocak ayı vadeli fiyatını 154 liradan 223 liraya taşıdı. Şubat ayı vadeli fiyatı 140 liradan 170 liraya çıktı. Elektrik vadeli ürünlerinde kaldıraç oranı 25 kata kadar yükseldi. Vadeli işlem piyasasında işlem gören döviz, hisse senedi gibi ürünler karşısında elektrik en çok kazandıran ve kaybettiren ürün olarak tarihe geçmiş oldu. Kaynaklar, şahıslarında işlem yapabildiği VİOP elektrik piyasasında, gaz piyasasına dair şeffaflık kapsamında paylaşılmayan, kamu tarafında gizli tutulan ve piyasada asimetrik olarak dağılan bilgilere erken erişim sağlayan şahıslar tarafından rahatlıkla manipüle edilebileceğini belirtiyor. Kaldıraç oranın 25 kata kadar yükseldiği piyasada asimetrik bilgiye erken erişim sağlayan biri VİOP'a yatırdığı bin lirayı 1 haftada 25 bin liraya çevirme şansına sahip oluyor.

Elektrik toptan satış şirketlerini zor günler bekliyor

Piyasa kaynakları, özellikle serbest tüketiciye indirimli elektrik satışı yapan bazı firmaların uzun vadeli elektrik satım sözleşmeleri nedeniyle sıkıntıya girebileceğini söyledi. Elektrik piyasasında serbest tüketiciye megavat başına ortalama 170 ile 200 lira aralığından satış yapılıyor, fiyatları piyasadaki maliyetler ve satış şirketleri arasındaki rekabet belirliyor.

Toptan satış şirketleri, elektriğin birim alım maliyetine ek olarak, megavat başına 40 lirayı bulabilen ve dolar/tl kuru üzerinden belirlenen yenilenebilir enerji kaynaklarını destekleme mekanizması (YEKDEM) ve piyasa mekanizması kapsamında çeşitli maliyetleri yükleniyor. Serbest piyasada elektriğin aylık ortalama maliyetinin 224 lirayı bulmasıyla toptan satış şirketlerini zor günler bekliyor.

Toptan satış şirketleri serbest piyasada değişken fiyatların oluşturduğu sistematik riske maruz kalmamak için elektrik santralleri ile yıllık sabit fiyat üzerinden alım anlaşmaları yapıyor. Elektrik satış hacminin önemli bir kısmı ikili anlaşma ile alımlar dahilinde sabitlense dahi Aralık-Ocak ve Temmuz-Ağustos gibi elektrik tüketiminin yüksek olduğu aylarda serbest piyasada oluşan değişken fiyatlardan alınmak zorunda kalınıyor. Bir satış şirketi, kendi elektrik satış portföyünün üstünde alım yapması durumunda fazla elektriği serbest piyasada değişken fiyatlar üzerinden geri satmak zorunda kalıyor. Bahar ayları gibi elektrik tüketiminin çok düşük olduğu aylarda sistematik riske maruz kalabiliyor.

Kaynaklar, piyasanın içinde bulunduğu son durum dikkat alındığında elektrik toptan satış şirketlerinin serbest tüketicilere karşı yükümlülüklerini yerine getirmekte zorluklar yaşayabileceğini söylüyor.

Şubat 2012'de şirketler iflas etmişti

2012 yılının Şubat ayında benzer ama daha kısa süreli bir gaz krizi yaşanmıştı. Kesintiler sebebiyle elektrik fiyatları yine rekor seviyelere yükselmiş, bazı elektrik toptan satış şirketleri iflas bayrağını çekmek zorunda kalmıştı, bazı şirketler serbest tüketiciler ile uzun vadeli sözleşmelerini fesh etmişlerdi. Zarar eden serbest tüketicilerin toptan satış şirketlerine karşı güveni uzun bir süre zedenlenmiş, piyasanın gelişimi sekteye uğramıştı.

EPİAŞ gün öncesi piyasasında fiyat üst limitini isterse düşürebilir

Elektriğin serbest piyasada fiyatını Enerji Piyasası İşletme A.Ş. (EPİAŞ) gün öncesi piyasasında saatlik olarak belirliyor. Gün öncesi piyasasında, teknik olarak elektriğin alım-satım fiyatı megavat başına minimum 0 TL maksimum 2000 TL bandında belirlenebiliyor. Fakat, en düşük verimli eski bir santralin dahi megavat başına 300 liranın altında kar elde ederek üretim yapabileceği belirtiliyor. Teknik fiyat limitinin üretim kaynaklarının maliyetine oranla çok yüksek olması olağanüstü durumlarda tekel konumundaki üreticiler tarafından rahatlıkla manipüle edilebileceği şüphesini uyandırdı. Kaynaklar, EPİAŞ'ın bu olağanüstü durum karşısında fiyat üst limitini en yüksek maliyet ile çalışan elektrik üretim santralini karşılayacak şekilde düşürebileceğini belirtiyor. Özellikle, 1 Haziran 2016 itibari ile yerli yazılıma geçen EPİAŞ, gün öncesi piyasası optimizasyon modülünün bütün parametrelerini esnek bir şekilde artık kendisi ayarlayabiliyor. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK), bu yıl aldığı kurul kararı ile gün öncesi piyasası kurallarına dair karar alma mekanizmasını EPİAŞ'a devretmişti.