Türkiye'de Açık İhale Oranı Düşerken Pazarlık Usulü Yükseliyor

Mehmet Kaya – Ankara: Türkiye'deki kamu alımlarında uygulanan ihale yöntemleri üzerine yapılan bir araştırma, herkesin katılımına açık ihalelerin toplam ihaleler içindeki oranının 2003 yılında yüzde 81,89 iken, 2025 sonunda yüzde 61,98'e düştüğünü ortaya koydu. Açıklanan verilere göre, ihalelerin yüzde 37,06'sı ilansız pazarlık usulüyle gerçekleşirken, pazarlık usulüyle yapılan alımların oranı da yüzde 16,63'ten yüzde 37,23'e yükseldi. 2023 ve 2024 yıllarında bu yöntemlerin, özellikle deprem sonrası inşa ve hizmet faaliyetleri için yaygın şekilde kullanıldığı gözlemlendi.

Avrupa Birliği ülkeleri arasında ise 2024 yılı itibarıyla tutar bazında yapılan kamu alımlarının yüzde 85,1'inin açık ihalelerden oluştuğu kaydedildi. Abdullah Karaer'in Sayıştay Dergisi'nde yayınlanan çalışmasında, ihale usulleri kullanılmadan yapılan kamu alımlarının toplam alımlar içindeki payı da değerlendirildi. 2005 yılında yüzde 27 seviyesine ulaşan bu oran, 2014'te yüzde 13,9'a, 2017'de ise yüzde 9,7'ye kadar düştükten sonra, son yıllarda yeniden artış göstererek yüzde 24,2'ye ulaştı.

Çalışmanın Türkiye-AB karşılaştırması, 2018-2023 arasındaki kamu alımları toplamı üzerinden gerçekleştirildi. Rekabetçi olmayan usullerin toplam alım tutarındaki payı, AB ülkelerinde yüzde 6, Türkiye'de ise yüzde 28,9 olarak belirlendi. Türkiye'nin Kamu İhale Kanunu'ndaki sık değişiklikler, uygulama sorunları ve şeffaflık eksiklikleri bu durumu destekliyor.

Araştırmada, açık ihale usulü ile pazarlık usulü ihalelerin maliyetleri kıyaslandığında, pazarlık usulünde maliyetlerin daha yüksek olduğu gözlemlendi. 2003-2024 dönemini kapsayan verilerde, pazarlık usulünün 2022 yılı hariç diğer yıllarda daha yüksek maliyetler ortaya koyduğu; açık usullerde sözleşme bedelinin yaklaşık maliyete oranının yüzde 80, pazarlık usulünde ise yüzde 88 olarak belirlendiği ifade edildi.

Çalışmada, kamu alımlarının şeffaflık, rekabet, eşit muamele ve orantılılık ilkelerine uygun bir şekilde gerçekleştirilmesi gerektiği vurgulandı. Rekabetçi usullerin kullanılması, ilansız pazarlık usulünün şartlarına uyulması, doğrudan alıma olanak tanıyan eşik değer uygulamasının kaldırılması ve ilansız pazarlık usulünün yalnızca Kamu İhale Kurulu izniyle yapılabilmesi önerildi.