Babanın Eğitimi Çocuğun Ücretini Etkiliyor

sosyal hareketliliğin az olduğu toplumlarda bireylerin sosyoekonomik durumları ebeveynlerinin sosyoekonomik durumlarına yakından bağlıdır. Eğitime erişimin ailenin sosyoekonomik durumuna bağlı olması ya da aile, okul, mahalle, iş çevresi gibi çevreler vasıtasıyla oluşturulan sosyal sermaye birikiminin işgücü piyasasında etkili olması nesiller arası sosyal hareketliliği azaltan faktörlerdir.

İktisatçılar, nesiller arası sosyal hareketliliğin ölçütleri olarak bireylerin eğitimlerinin ebeveyn eğitimi ile, bireylerin ücretlerinin ebeveyn ücretleri ile, bireylerin ücretlerinin ebeveyn eğitimi ile ilişkileri araştırmaktadır.

Bu araştırma notunda ilk defa Türkiye'de temsil gücü olan Hanehalkı İşgücü Anketi verileri kullanılarak nesiller arası sosyal hareketlilik ölçülmektedir. Türkiye'de 15-34 yaş arasındaki bireyin ücretini etkileyen eğitim, tecrübe vb. etkenler sabit tutulduğunda dahi ebeveyn eğitiminin bireyin ücretinin önemli bir belirleyicisi olduğu görülmektedir.

Diğer bir deyişle, aynı eğitim, işgücü piyasası tecrübesi, kıdem seviyesine sahip, benzer koşullar altında çalışan iki bireyden babası en az lise mezunu olanın ücreti yüzde 10, annesi en az ilköğretim mezunu olanın ücreti yüzde 2,9 daha yüksektir. Bireylerin bugünkü sosyoekonomik durumlarının ebeveynlerinin eğitim durumlarına bu denli bağlılık göstermesi nesiller arası sosyal hareketliliğinin yeterince sağlanamadığına işaret etmektedir.

Ebeveyn eğitiminin birey ücreti üzerindeki etkisi sosyal hareketliliğin bir ölçüsü

Nesiller arası sosyal hareketlilik toplum içerisindeki fırsatların varlığıyla doğrudan ilgilidir. Bir toplumda sosyal hareketliliğin olması fırsat eşitliğine bağlıdır. Fırsat eşitliği olan toplumlarda bireylerin sosyoekonomik durumları ebeveynlerin sosyoekonomik durumlarından bağımsızdır. Diğer bir deyişle, benzer yeteneklere sahip iki birey aynı düzeyde başarıya ulaşma şansına sahiptir; sosyal sınıf, ırk, etnik köken, cinsiyet gibi faktörler bireyin sosyoekonomik durumunu etkileyen faktörler olmaktan çıkar.

Nesiller arası aktarım mekanizmaları çeşitli yollardan işleyebilir. Eğitim bu mekanizmalardan biridir. Eğitim yatırımının maliyetinin sadece aile kaynakları tarafından karşılanabildiği toplumlarda eğitime erişim ailenin sosyoekonomik durumuna bağlı olmakta ve böylelikle sosyoekonomik durum eğitime erişim vasıtasıyla çocuklara aktarılmaktadır. Bir diğer mekanizma ise sosyal sermaye aktarımıdır.

Tek bir tanımı olmamakla beraber, OECD'nin tanımına göre sosyal sermaye "ortak normlar, değerler ve anlayışlarla grup içi ya da gruplar arası dayanışmanın kolaylaştırıldığı ağlar"dır. Sosyal sermaye aile, okul, mahalle ve iş çevresi gibi farklı çevrelerde etkilidir ve dolayısıyla bireylerin işgücü piyasasındaki durumlarını (isithdam, ücret, çalışılan firma, meslek gibi) belirleyebilir. Diğer bir deyişle bireylerin buldukları iş, kazandıkları ücret, aileleri, okulları ve mahalleleri gibi çeşitli ağlara bağlı olabilir.

Bireylerin çalışmalarının karşılığında aldıkları ücretler, gelirlerinin büyük kısmını oluşturmaktadır. Dolayısıyla çalışma ve karşılığında alınan ücret sosyal hareketliliğin ölçülmesinde kullanılan en önemli istatistiklerden biridir. Nesiller arası sosyal hareketliliğin yüksek olduğu bir toplumda bireylerin eğitim durumu, ücretleri ve meslekleri, ebeveynlerinin eğitim durumuna, ücretlerine ve mesleklerine bağlı değildir. Dolayısıyla bu konuda yapılan ekonomik araştırmalar genelde bireylerin ücretleri üzerinde babalarının ücretlerinin ya da eğitiminin bir etkisi olup olmadığını incelemektedir.

Kuşkusuz çalışan birinin ücretinin çeşitli belirleyicileri olabilir. Örneğin bireyin eğitimi, işgücü piyasası tecrübesi, çalıştığı firmada kıdemi ve çalıştığı sektör ücretini belirler. Bütün bu etkenler göz önünde bulundurulduğunda bireyin ebeveynlerinin sosyoekonomik durumunu yansıtan ücret ya da eğitim gibi etkenlerin, bireyin ücreti üzerinde anlamlı bir etkisinin olması sosyal hareketliliğin kısıtlı olduğunun bir göstergesidir.

OECD ülkeleri üzerine yapılmış bir araştırmada bireylerin ücretleri üzerinde kendi eğitimlerinin yanı sıra babalarının eğitiminin etkisi ölçülmüş ve bu etkinin İrlanda, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, İspanya ve İngiltere'de önemli olduğu bulunmuştur.

Bu araştırma notunda ilk defa Hanehalkı İşgücü Anketi verileri kullanılarak Türkiye'de nesiller arası sosyal hareketlilik ölçülmüştür. Bunun için Hanehalkı İşgücü Anketi 2009 yılına ait "Gençlerin işgücü piyasasına geçişi" modül verilerini kullanarak 15-34 yaş aralığında, tarım dışı sektörlerde ücretli, maaşlı veya yevmiyeli çalışan gençlerin ücretlerinde ebeveynlerinin eğitim seviyelerinin etkisi olup olmadığını araştırdık.

Ebeveyn eğitiminin etkisini ayrıştırabilmek için bireyin kendi eğitim seviyesini, işgücü piyasası tecrübesinin bir ölçütü olarak yaşını, kıdemini, evlilik durumunu, kayıtlı çalışma durumunu ve çalıştığı sektörü analizlere dahil ettik. Kullandığımız ekonometrik yöntem, bütün bu etkenleri kontrol ettiğimiz takdirde ebeveyn eğitiminin bireyin ücreti üzerindeki etkisini ölçmemize izin veriyor.

Diğer bir deyişle, benzer eğitim seviyelerine, tecrübeye ve kıdeme sahip, evli, aynı sektörde kayıtlı çalışan iki bireyin ücretlerini ebeveynlerinin eğitimi açısından inceledik diyebiliriz. Yaptığımız analizin sonucunda ebeveynleri daha eğitimli olan bireyin ücretinin de daha yüksek olduğunu bulduk.

Babaların yüzde 17,1'i en az lise mezunu

Bireylerin ücretlerinin en önemli belirleyicisi eğitimdir. 15-34 yaş aralığında tarım dışında ücretli, maaşlı veya yevmiyeli çalışan bireylerin eğitim durumları Tablo 1'de verilmektedir. Veri setindekilerin yüzde 3,4'ü herhangi bir eğitim kurumundan mezun değildir. Yüzde 39,7'si en fazla ilköğretim mezunu, yüzde 32,3'ü ortaöğretim (lise) mezunu, geri kalan yüzde 24,6'sı ise yükseköğretim mezunudur.

Tablo 1 15-34 yaş arasında istihdam edilen bireylerin eğitim durumu

Toplam

Mezun değil 3,4%

İlköğretim 39,7%

Ortaöğretim (lise) 32,3%

Yükseköğretim 24,6%

Toplam 100,0%

Kaynak: HİA 2009, "Gençlerin işgücü piyasasına geçişi", TÜİK; Betam

Tarım dışında istihdam edilen 15-34 yaş arası, ücretli, maaşlı veya yevmiyeli kişilerin yüzde 29'u imalat sanayi, yüzde 25,3'ü ticaret, konaklama ve yiyecek hizmetleri, yüzde 20,4'ü toplum hizmetleri, yüzde 9,6'sı mali kuruluş-gayri menkul kiralama ve iş hizmetlerinde istihdam edilmektedir.