Tek Kullanımlık Plastiklerin Çevresel ve Sağlık Etkileri ile Çözüm Önerileri

Tek kullanımlık plastikler arasında plastik poşet, pipet, çatal-bıçak-kaşık, tabak, bardak, kapak, karıştırıcı, paket servis kapları, ıslak mendil, sigara filtresi, plastik kaplı karton bardaklar, streç film, küçük hacimli içecek ambalajları, kargo poşetleri, hazır gıda kapları ve bazı hijyen ürünleri bulunuyor. Türkiye'de bakanlığın taslağı benzer bir ürün grubunu kapsıyor. Küresel ölçekte tek kullanımlık plastikler, toplam plastik üretiminin yaklaşık yüzde 40'ını oluşturuyor ve bu oran büyük bir hacmi işaret ediyor. Türkiye'de durum aynı, ancak ürün bazında güncel ve kamuya açık bütünlüklü bir tüketim envanteri bulunmuyor. Mevcut teknoloji ve politika araçlarıyla plastik kirliliğinin 2040 yılına kadar yüzde 80 azaltılabileceği biliniyor, ancak bu hedef plastik üretiminin kısıtlanmasıyla gerçekleşebilir.

Tek kullanımlık plastiklerin azaltılması, sembolik değil sistemik etki yaratabilecek bir müdahaledir. Bu ürünler, kısa kullanım sürelerine rağmen çevrede onlarca hatta yüzlerce yıl kalabiliyor. Ekonomik değerleri düşük olduğu için geri dönüşüm sistemlerinde etkin toplanamıyor ve doğaya sızma riskleri artıyor. Deniz çöplerinin yüzde 80-85'i plastiklerden oluşuyor ve bunun yaklaşık yarısı tek kullanımlık ürünlerdir. Sorun, plastik olmalarının yanı sıra kısa ömürlü, yaygın, düşük değerli ve çevreye kolay karışan bir akış oluşturmalarıdır.

Bilimsel araştırmalar, mikroplastiklerin denizlerde, iç sularda, toprakta, gıdada, içme suyunda ve insan dokularında bulunduğunu gösteriyor. İnsan sağlığına etkileri konusunda kanıtlar artıyor, ancak kesinleşmemiş durumda. Örneğin, damar içi karotis plaklarında bulunan partiküllerin kalp krizi, inme veya ölüm riskinde artışla ilişkili olabileceği belirtiliyor. Plastikler, içerdikleri 16 binden fazla kimyasalla birlikte düşünüldüğünde, kanserojen, hormon bozucu ve davranış bozukluğuna neden olabilen etkileriyle güncel sağlık problemleriyle ilişkilendiriliyor. Alzheimer, Parkinson gibi hastalıklar ve ergenlik problemleriyle bağlantıları araştırılıyor.

Tek kullanımlık plastiklerin tekrar kullanılması, özellikle gıda ile temas eden ürünlerde fiziksel aşınma, kimyasal geçiş riski ve mikrobiyal kontaminasyonu artırabilir. Sıcak içecek bardakları, take-away kapları ve ince plastik ambalajlar bu açıdan riskli olabilir. Risk düzeyi malzeme tipi, sıcaklık, kullanım süresi ve tekrar kullanma biçimine göre değişiyor.

Tek kullanımlık plastiklerin azaltılması, kısa vadede kamusal alanlardaki çöp yükünü, kıyılardaki çöpleri ve belediyelerin temizlik maliyetini azaltır. Orta vadede deniz ve toprak ortamına giren plastik sızıntısı düşer, uzun vadede ise mikroplastik oluşumunun ana kaynaklarından biri geriler, ekosistem baskısı hafifler ve insan maruziyeti azaltılabilir.

Ruanda, Hollanda ve Kanada, tek kullanımlık plastikleri ciddi biçimde sınırlayan ülkeler arasında yer alıyor. Ruanda 2008'den beri plastik poşet yasağı uyguluyor, Hollanda yeniden kullanım mantığı kurdu, Kanada plastiği tehlikeli malzeme olarak nitelendirdi. Avrupa Birliği de tek kullanım yasağından mikroplastik içeren kozmetik ürünlerin yasaklanmasına kadar sıkı kısıtlamalar uyguluyor.

Hedef, tek kullanımlık plastikleri kaynağında azaltan, yeniden kullanımı varsayılan seçenek haline getiren, üreticiye mali sorumluluk yükleyen ve veriye dayalı bir sistem kurmak olmalıdır. HOREKA sektöründe aşamalı yeniden kullanım hedefleri, depozito sistemleri, eko-modüle edilmiş üretici katkı payları ve düzenli raporlama gerekiyor. Plastik atık ithalatı yasaklanmalı, toplam plastik üretimi kademeli olarak azaltılmalı ve yeni petrokimya yatırımlarına verilen teşvikler sonlandırılmalıdır.

Türkiye'de tam anlamıyla plastiksiz bir hedef kısa vadede gerçekçi değil, ancak tek kullanımlık plastik bağımlılığının büyük oranda azaltılması mümkün. Poşet ücretlendirmesi, depozito sisteminin kurulması, yol haritasının yayımlanması ve tek kullanımlık plastik taslağının kamuoyuna açılması önemli adımlardır, ancak bu adımlar parçalı ve eksik kalmaktadır. Gerçek ilerleme için odak, gereksiz tek kullanımlıkları azaltmak, yeniden kullanımı büyütmek ve üreticiyi mali sorumluluğa dahil etmek olmalıdır. Taslak önemli bir başlangıç olsa da, güçlü bir dönüşüm mevzuatı seviyesinde değildir ve kapsam boşlukları, veri altyapısı gibi eksiklikler bulunuyor.