Suriye'ye Askeri Müdahale Tartışmaları

Suriye'de geçen hafta düzenlenen ve binden fazla kişinin hayatını kaybetmesine neden olan kimyasal silah saldırısının ardından, Esed rejimine karşı askeri müdahale seçeneğini değerlendiren ABD ve müttefik ülkeler, daha önce Ortadoğu ve Balkanlar'daki insani krizler için de devreye girdi.

Bosna-Hersek'teki Sırp mezalimine son vermek için BM ile işbirliği yapan NATO, Kosova için de benzeri bir operasyon düzenledi. Müttefiklerin şimdiye kadar Ortadoğu ve Balkanlar'da düzenlediği askeri operasyonlar arasında en pahalıya mal olanı Irak müdahalesi oldu. Irak müdalahesinin maliyeti, resmi kaynaklara göre 817 milyar, bağımsız kaynaklara göre ise 3 trilyon dolar olarak hesaplandı.

Bosna-Hersek

Slovenya, Hırvatistan ve Makedonya'nın ardından Bosna Hersek'in 5 Nisan 1992'de bağımsızlığını ilan etmesi üzerine ülkedeki Sırplar, Bosna Sırp Cumhuriyeti'ni kurdu. Radovan Karadziç öncülüğündeki Sırplar, Yugoslavya Cumhurbaşkanı Slobodan Miloseviç'in desteğiyle ülkeyi Sırplaştırmak için Bosna-Hersek'teki Boşnak ve Hırvatlara karşı etnik temizlik başlattı. 27 Mayıs 1992'de başkent Saraybosna'daki Vase Miskin Sokağı'nda düzenlenen bombalı saldırıda 17 kişinin yaşamını yitirmesi ve 108 kişinin yaralanması, uluslararası kamuoyunu harekete geçirdi. Dönemin İngiltere Başbakanı John Major, ABD Başkanı George W. Bush ve Türkiye Dışişleri Bakanı Hikmet Çetin, olayı kınayan açıklamalar yaptı. 30 Mayıs 1992'de, BM Güvenlik Konseyi (BMGK), Yugoslavya Federal Cumhuriyeti'ne petrol satışının yasaklanması ve hava bağlantısının kesilmesini de kapsayan geniş bir ekonomik ambargo uygulanmasını kabul etti.

Uluslararası kamuoyunun tepkisine ve BMGK kararına karşın Sırpların Boşnak ve Hırvatlara karşı katliamlara devam etmesi üzerine 10 Temmuz 1992'de Helsinki'de bir araya gelen NATO dışişleri bakanları, yaptırım kararlarını uygulaması için BM'ye yardımcı olma kararı aldı. BMGK'nın 9 Ekim 1992'de Bosna-Hersek üzerinde uçuşa yasak alan ilan edilmesine karar vermesinin ardından NATO, askeri operasyonunun sınırlarını genişletti. 28 Şubat 1994'te NATO savaş uçaklarının Banya Luka yakınlarında 4 Sırp jetini vurması operasyonun seyrini değiştirdi.

Sırpların Temmuz 1995'te Srebrenitsa'da yaklaşık 8 bin kişiyi katletmesi üzerine 21 Temmuz'da 16 ülkenin katılımıyla Londra Konferansı düzenlendi. Dönemin BM Genel Sekreteri Boutros Ghali BM Komutanı general Bernard Janvier'e sivil yetkililere danışmadan NATO'dan hava saldırısı düzenlemesi talebinde bulunması için yetki verdi. Konferansta BM ve NATO, Sırp mezalimini durdurmak için hava saldırıları düzenleme kararı aldı.

Sırpların 28 Ağustos 1995'te Saraybosna'daki bir pazar yerine düzenlediği ve 37 kişinin ölümüne neden olan bombalı saldırının ardından NATO, 30 Ağustos'ta "Kararlı Güç Harekatı'nı (Operation Deliberate Force)"  başlattı. ABD, İngiltere, Fransa, Hollanda, Türkiye, Almanya, İtalya ve İspanya'nın da aralarında buluduğu 15 ülkenin destek verdiği operasyon sırasında  NATO savaş uçakları 20 Eylül'e kadar 338 farklı hedefi bombaladı, toplam bin 26 bomba atıldı.

Savaş, tarafların Kasım 1995'te ABD'nin Ohio eyaletindeki Dayton kentinde imzaladığı barış anlaşması ile sona erdi. NATO, barış anlaşması uyarınca bölgeye 60 bin barış gücü askeri gönderdi. NATO'nun Bosna'daki askeri varlığı 2004'e kadar devam etti.

Bosna harekatı ve barış koruma operasyonu, yaklaşık 14 milyar dolara mal oldu.

- Kosova

Kosova'yı Sırp saldırılarına karşı korumak için 1999 yılında NATO tarafından gerçekleştirilen operasyon, ABD önderliğinde gerçekleştirildi. Harekata katılan ülkeler meclislerinden askeri müdahale için tezkere almadı. 15 Ocak 1999 tarihinde Sırp polisi tarafından Kosova'nın Raçak köyünde sivillere yönelik işlenen katliamın ardından, Şubat ve Mart 1999'da Fransa'nın Paris ve Rambouillet kentlerinde Kosova krizinin çözümü konusunda görüşmeler yapıldı ancak bu görüşmeler başarısızlıkla sonuçlandı. Bunun üzerine BM Güvenlik Konseyi'nin 1244 sayılı kararının kabulü ile NATO bombardımanı 11 ülkenin katılımıyla 24 Mart'ta başladı ve 10 Haziran'da sona erdi. 78 gün süren saldırılarda NATO 1.031 savaş uçağı, 30 savaş gemisi ve denizaltı kullanırken, Yugoslavya is 94 savaş uçağı ve kara harekatlarında 114 bin asker kullandı.

Savaşta resmi verilere göre yaklaşık 1500 sivil ile 1000 asker ve polis öldü. Yaklaşık 6 bin sivilin de yaralandığı saldırıda ülkenin alt yapısı önemli ölçüde zarar gördü. Harekatın Sırbistan'da yol açtığı zararın yaklaşık 29,6 milyar dolar civarında olduğu belirtiliyor.

Saldırılardan sonra Ekim 2000'deki kitlesel protestoların ardından iktidardan ayrılan Sırbistan'ın eski Devlet Başkanı Slobodan Miloşeviç, eski Yugoslavya'da işlenen savaş suçları için Lahey'de kurulan mahkemede yargılanırken, 2006 yılında ölmüştü.

Afganistan

ABD, 7 Ekim 2001'de aralarında İngiltere ve Avustralya'nın da bulunduğu bazı NATO ülkelerinin desteğiyle, "Sonsuz Özgürlük Operasyonu" adı altında Taliban kontrolündeki Afganistan'a müdahale etti. Aralarında, Fransa, Almanya ve Kanada'nın da bulunduğu diğer ülkeler, operasyona  lojistik destek sağladı.

Müdahale öncesindeki haftalarda, hem ABD hem de BM Güvenlik Konseyi, Taliban'dan Usame Bin Ladin'in yargılanması için kendilerine teslim edilmesini istedi. Taliban'ın karşı taleplerinin tatmin edici bulunmaması üzerine Kabil, Kandahar, Celalabad, Kunduz ve Mezar-Şerif'teki El Kaide mevzileri bombardımana tutuldu.

Operasyonun amacı ABD'yi sarsan 11 Eylül saldırısının arkasındaki El Kaide'nin lideri Usame bin Ladin'i ele geçirmekti. Amerikan ordusu, Bin Ladin'i yakalayamasa da Taliban kontrolündeki yönetimi devirdi. Bin Ladin, 2 Mayıs 2011'de Pakistan'da yakalanarak, ABD Silahlı Kuvvetleri tarafından vurularak öldürüldü.

ABD güçleri, 2006 yılında 20 bin askerinden 12 binini NATO'nun 20 bin askerine ekleyerek ülkenin güvenliğini NATO'ya devretti. Taliban liderliğiyse Afganistan'da, özellikle ülkenin güneydoğu kesimindeki varlığını ve ABD, müttefikleri ve mevcut yönetime karşı faaliyetlerini sürdürüyor.

Afganistan müdahalesi sırasında 2 binin üzerinde Amerikan askeri, 30 binden fazla Afgan sivil hayatını kaybetti.  Savaş 778 milyar dolara mal oldu.

Irak

ABD Başkanı George W. Bush, 17 Mart 2003 tarihinde uzun yıllar boyunca kitle imha silahlarına sahip olmakla suçladığı Irak yönetimine, 48 saat geçerliliği olan bir ültimatom verdi.

Afganistan işgalinde Avrupa Birliği, Birleşmiş Milletler (BM) ve bütün uluslararası kurumların desteğini arkasına alan ABD, Irak'a saldırı konusunda aynı desteği elde edemedi. Savaş için BM'nin desteğini alamayan ABD, kendi koalisyonunu oluşturarak Irak'a karşı operasyon başlattı. ABD'nin tek taraflı kararı birçok devletin tepkisini çekti.

ABD ve İngiltere öncülüğünde oluşturulan "Çokuluslu Koalisyon Kuvvetler", 20 Mart 2003'te Irak'a askeri operasyon başlattı. "Irak'ı Özgürleştirme Operasyonu" adı verilen operasyona 35 ülke destek verdi.

Hava saldırısı ile başlayan operasyon, ülkenin kuzeyinden gerçekleştirilen kara harekatıyla devam etti. Yaklaşık 350 bin askerin seferber edildiği belirtilen operasyona, Suudi Arabistan hava sahasını ve üslerini açarak destek verdi. Kuveyt, Bahreyn, Katar, Umman da askeri üslerini ve imkanlarını koalisyon güçlerinin hizmetine sundu.

Operasyon, "Irak'ı kitle imha silahlarından arındırmak, Saddam Hüseyin'in teröre verdiği desteği kesmek ve Irak halkını özgürleştirmek" olarak gerekçelendirildi. 9 Nisan 2003'te başkent Bağdat'a giren koalisyon güçleri, 15 Nisan'da Irak'ın tümünü denetimi altına aldı.

ABD'nin Irak'ı işgali bütün dünyada tepki topladığı gibi Irak'ta da silahlı direnişin oluşmasına neden oldu. Saddam Hüseyin iktidarını kısa sürede deviren ABD, bir kaç ay sonra daha tehlikeli bir isyan dalgasıyla karşı karşıya kaldı.

İşgalin ardından ABD güçlerine karşı başlatılan direnişle birlikte, Şiiler ile Sünniler arasında başlayan çatışmalar, ülkeyi kanlı bir iç savaşa sürükledi. İşgalin başladığı Mart 2003'ten beri 4 bin 20 civarında ABD askerinin, 1 milyondan fazla Iraklı sivilin öldüğü belirtiliyor.

ABD resmi verilerine göre Irak savaşının maliyeti yaklaşık 817 milyar dolar iken, bağımsız kaynaklar maliyetin 3 trilyon dolar olduğunu ileri sürüyor.

Libya

19 Mart 2011'de çok uluslu koalisyon, BM Güvenlik Konseyi'nin Libya'daki iç karışıklıkların büyümesi üzerine çıkardığı 1973 sayılı kararı uyarınca, Libya'ya askeri mudahalede bulundu. Operasyonun başında Belçika, Kanada, Danimarka, Fransa, İtalya, Norveç, Katar, İspanya, İngiltere ve ABD'den oluşan çok uluslu koalisyon, daha sonra 19 ülkeye genişledi.

Savaş, dönemin Devlet Başkanı Muammer Kaddafi'nin ekim sonunda ölümüyle sona erdi ve NATO 31 Ekim 2011'de Libya'daki görevini tamamladığını açıkladı.

Libya Sağlık Bakanlığı, 13 Temmuz'da yaptığı açıklamada hava saldırıları sırasında binin üzerinde sivilin öldüğünü, 4 bin 500 kişinin de yaralandığını bildirdi.

Libya müdahalesi, ABD'ye 1,1 milyar, ABD'nin diğer müttefikleri ve Libya'ya toplam 3 milyar dolara mal oldu. - Ankara