Analiz - Suud İçin Vehhâbîlik'ten Dönüş Mümkün Mü? - Son Dakika

Analiz - Suud İçin Vehhâbîlik'ten Dönüş Mümkün Mü?

12.04.2018 12:01
Analiz - Suud İçin Vehhâbîlik'ten Dönüş Mümkün Mü?, System.String[]

Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed b. Selman'ın (MBS) kısa süren Mısır, İngiltere ve Fransa ziyaretleri bir yana, 18 gün süren ve iyi bir PR çalışmasının ürünü olan ABD ziyaretinde gerek hemen her kesimden önde gelen kişi ve kurumlarla görüşmeler, gerekse bir kısmı Türk medyasına da...

ÖZCAN HIDIR - Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed b. Selman'ın (MBS) kısa süren Mısır, İngiltere ve Fransa ziyaretleri bir yana, 18 gün süren ve iyi bir PR çalışmasının ürünü olan ABD ziyaretinde gerek hemen her kesimden önde gelen kişi ve kurumlarla görüşmeler, gerekse bir kısmı Türk medyasına da yansıyan dikkat çekici açıklamaları çokça tartışıldı. Özelde Suud genelde ise bütün İslam dünyasında "dramatik" değişim-dönüşümleri haiz olması sebebiyle, onun bu açıklamaları, bundan sonra da çokça konuşulup üzerinde analizler yapılacak. Trump'ın Suriye'ye muhtemel müdahalesi konusunun da MBS'nin ziyaretinde görüşülmüş olabileceği yönünde değerlendirmeler mevcut.

Nitekim MBS'nin değişim-dönüşüme dair açıklamaları Amerika ve Batı'daki bazı analizlerde, bir yandan "Suud'da değişimi getirip dünyaya açacak", "Suud kadınını güçlendirecek" ve "Suud tarihini yeniden yazacak" türü ifadelerle alkışlanırken, diğer yandan da "sınırları zorlayan" yönüne, "dramatik" olma vasfına vurgu yapılmaktadır. Onun özellikle İran rejimini hedef alan açıklamalarının İran tarafından sert bir dille eleştirilmiş olduğu da belirtilmelidir. Ancak ne gariptir ki, hemen her fırsatta "insan hakları" retoriği ile Türkiye'ye eleştiri getiren ABD ve Batılı karar vericiler, Suud'a ve MBS'ye yönelik hemen hiç eleştiri getirmediler. Bernie Sanders, Mike Lee gibi etkili senatörler ve Los Angeles Valisi Eric Garcetti'nin "insan hakları"na yönelik eleştirileri ile ABD iş dünyasının bazı liderlerinden MBS'nin öncülüğünde Suud'un reform vaatlerine dair şüpheci tutumları bazı cılız eleştiriler olarak kaydedilebilir.

Kral olması durumunda -ki kuvvetle muhtemeldir- MBS'nin, jeopolitik ve teo-politik anlamda önemli ve üstelik "Mekke-Medine'nin (Haremeyn)" bulunduğu bir coğrafyaya hükmedecek olması, bu ziyaret ve açıklamaların önemini tabiatıyla arttırıyor. Dolayısıyla MBS'nin sözleri, Suud'un çok ötesine geçen yönleri, çağrışımları ve politikaları haizdir. Bu itibarla "Suud sadece Suud'dan, MBS de sadece MBS'den ibaret değildir" tespiti ışığında MBS ile Suud'un nereye koştuğu sorusuna verilecek cevaplar, yeni dönemde Suud ve Ortadoğu politiği ve teo-politiğini anlamada çok daha anlamlı hale gelmiştir. Bu meyanda şunu vurgulamak gerekir ki, Ortadoğu'daki -aslında bütün dünyadaki- olayları, politikaları anlamada inter-disipliner/multi-disipliner bakışla "teo-politik bakış" Türkiye'de artık akademyanın gündemine girmelidir.

- MBS'nin ziyaretlerinin teo-ekonomi-politiği

Mısır ziyareti bir yana, MBS'nin İngiltere, Fransa ve geçen hafta sonu Teksas'ta eski başkanlardan baba-oğul Bush görüşmesi ile sona eren -ki ardından Fransa'ya gitti- ABD ziyareti ekonomik ve teo-politik açıdan önemli mesajlar içeriyordu. Devlet erkanı dışında, "sinema endüstrisi", "uzay yolculuğu", "bilim-teknoloji transferi", "dünya çapında sanatçıların katılacağı konserler", "caz festivalleri" ve "sinema-tiyatro salonları" açılması gibi hususlarda anlaşmalar imzaladığı Harvard, MIT, Hollywood, Silikon Vadisi, Amazon, Apple, Microsoft, Walt Disney, Boeing, Virgin Galactic, Lockheed Martin (THAAD adlı balistik füze üreticisi) ve bazı Yahudi-Hıristiyan kurumları –ki Müslümanlardan hiçbir kurumun ziyaret edilmemesi dikkat çekti- içeren temaslarına ilave olarak, Sir Richard Branson, Bill Gates, Tim Cook, Elon Musk, Oprah Winfrey, Michael Douglas, Morgan Freeman, Dwayne Johnson, Jeff Bezos, Adam Aron, Michael Bloomberg, Bob Iger, Rupert Murdoch, Thomas Friedman, Bill- Hillary Clinton, Obama, John Kerry, Henry Kissinger gibi, hemen her kesimden etkili kişilerle görüştü.

Bu geniş görüşme yelpazesi göz önüne alınırsa, ziyaretin "ılımlı İslam" ve "Vehhabilik'ten dönüş" açılımıyla ilgili, Suud'un radikal örgütler ve terörle anılan imajını düzeltmeyle ilgili teo-politik amacı kadar, 2030 vizyonu olarak açıkladığı projesinin tanıtımı ve Suud'a yatırım çekmeyle ilgili "ekonomi-politik" ayağı da öne çıktı. Suud'da yeni "Dubai"ler oluşturma adımları demek olan ve daha ziyade tüketime yönelik eğlence kültürünün transferinin öne çıkacağı aşikar olan bu adımların bazı yetkililerce "nüfusunun yüzde 70'i 30 yaş altı olan Suud'a mutluluğu getirmek" olarak lanse edilmesine de dikkat çekelim. Bütün zamanların en iyileri arasında gösterilen "Black Phanter" filminin de 18 Nisan'da Riyad'da kadın-erkek birlikte yapılacak büyük bir gala ile gösterileceği de bu arada ilan edildi. Suud ve dünyanın en önemli petrol şirketi olan 2 trilyon değerindeki Aramco'nun halka arzının nerede (Londra veya New York) yapılacağına da nihai olarak bu ziyaretler sonrasında karar verilecek olmasını belirtmek gerek. Bu arzın adresinin ABD-New York borsası olması kuvvetle muhtemel.

Kısa süren Mısır, İngiltere ve Fransa ziyaretleri bir tarafa MBS'nin Amerika ziyaretinde belki de en dikkat çekici açıklaması Washington Post, Times ve The Atlantic gibi prestijli medya organlarına yaptığı Vehhabilik'ten dönüşe dair "Amerika istediği için Vehhabiliği dünyaya yaydık" şeklinde, aslında Ekim 2017'de yaptığı "ılımlı İslam"a dönüş ile örtüşen açıklaması oldu. Washington Post'tan Karen de Young'a konuşan MBS, Soğuk Savaş döneminde ABD'nin talebiyle komünizme karşı Vehhabiliği yaymaya başladıklarını söyledi. The Atlantic'ten Jeffrey Goldberg ile olan söyleşisi ile daha önce CBS'in en prestijli haber programı 60 Dakika için Norah O'nnell'e verdiği geniş mülakatta ise MBS, bu sözünü somutlaştırdı: "1979'dan önce fonlamak derken, Soğuk Savaş'tan bahsediyorsunuz. Komünizm her yere yayılıyordu, Birleşik Devletler, Avrupa ve bizi tehdit ediyordu. Mısır bu çeşit bir rejime dönmüştü. Komünizmden kurtulmak için kimi bulduysak onunla çalıştık. Bunlar arasında İhvan var. Onları finanse ettik. Aslında ABD de finanse etti. Hatta İhvan, bunu fırsat bilerek Suud eğitim sistemine alabildiğine sızdı. Şimdi onları eğitim sistemimizden tamamen temizliyoruz."

Burada "Suud'un Vehhabiliği yaydığı ve bunu Amerika istediği için yaptığı yönünde, aslında malumun ilamı olarak da niteleyebileceğimiz olgunun en yetkili ağızdan "iki zımni itiraf"ın varlığının altını çizelim.

Reform adımlarına muhtemel tepkiler

Peki, yıllarca, petrol gelirinin büyük bir kısmını Vehhabiliği dünyaya yaymak için harcayan Suudi Arabistan, Vehhabilik'ten dönebilir mi? Yapsa bile "tepeden inmeci" bu politikanın, nesiller boyu vehhabi-selefi kimliği ile yoğrulmuş Suud halkı nezdindeki muhtemel etkisi-yankısı ne olabilir? Bunlara dair net cevaplarımız henüz yok. Ancak Suud toplumunu yakından tanıyanlar şunu bilirler ki, özellikle toplumun büyük çoğunluğunu oluşturan ve genelde hedonist-konformist bir hayatı benimseyen gençler ve kadınlar, ülkede katı vehhabi-selefi anlayışın yön verdiği kapalı rejimden pek de hoşnut değiller. Bu meyanda Suud'un yüzde 70'inin 30 yaş altı gençlerden oluştuğu belirtilir. MBS de bunu bildiği için "ılımlı İslam" ve "Vehhabilik'ten dönüş açıklamalarını daha ziyade bu kitleyi hedefleyerek yapmıştır. Burada özellikle Kral Abdullah döneminde başlatılan ve Batı'daki üniversitelere eğitim için gönderilip eğitimlerinin ardından geri dönen ve sayıları hiç de az olmayan Suudlu gençlerin (kadın-erkek) "yeni nesil" anlayışın temsilcileri olarak taleplerini ortaya koyduklarını ve kendileri ile aynı kuşağın temsilcisi MBS'nin de bu minvalde reform anlayışını ortaya koyduğu da söylenebilir.

Diğer yandan da MBS, Vehhabiliği yayma faaliyetlerinin finansmanının artık hükümet değil, Suudi merkezli vakıflar tarafından sağlandığını-sağlanacağını da ifade etme gereği duymuştur. Bu beyan içten gelecek tepkileri azaltma amaçlıdır. Zira tutuklamalar ve baskılar sebebiyle seslerini pek çıkaramasalar da, Sahve Hareketi mensupları ile geleneksel selefi-vehhabi çizgideki alim ve gruplar başta olmak üzere, içeride farklı selefi kesimlerde büyük bir memnuniyetsizlik olduğunu söylemek için kahin olmaya gerek yok.

Öte yandan Prens'in "Amerika istediği için Vehhabiliği dünyaya yaydık" şeklindeki beyanının ne anlama geldiği irdelenmelidir. Zira MBS, bu yayma işinin Soğuk Savaş döneminde olduğunu söylüyor. "Ilımlı İslam" ile ilgili açıklamasında ise aşağıda vurgulanacağı üzere, radikal-vehhabi anlayışın Suud'da 1979 İran devriminden sonra yerleştiğini, onun öncesinde "ılımlı-toleranslı" İslam anlayışının hakim olduğunu ifade etmişti. CBS'teki mülakatta bu tarihten önce Suud'da kadınların araba kullanabildiklerini, her yerde çalışabildiklerini ve sinema-tiyatro salonlarına sahip olduklarını söylüyor. 1979 tarihinden önce Suud'da kısmen toleranslı bir ortamın olduğu söylenebilir. Ancak yine 1979 yılında meydana gelen Suud Ulusal Muhafız ordusunda görev yapmış Cüheyman liderliğindeki radikal-selefi grubun yaptığı "Ka'be baskını"ndan ise hiç söz etmiyor.

Dolayısıyla fikri temelleri İslam'ın ilk devirlerindeki "zahiri-harici-haşevi" yorum çizgisi olsa da, modern dönemde radikal-entegrist selefi anlayış, Suud devletinin formel anlamda kuruluşundan önce ilk kurucu figürü olan Muhammed b. Abdülvehhab'ın dönemine gider. İlk kurucu Muhammed b. Suud başta olmak üzere Suud'un hemen bütün kralları tahta çıktıklarında "Selefilik ve Vehhabiliğe vurgu yapmışlardır. Bir anlamda Vehhabilik, Suud ailesinin kimlik aidiyeti ve meşrüiyet kaynağı olmuştur. Ne var ki Vehhabiliğin özünde bir reform-ıslahat hareketi olma özelliğini de hesaba katmak gerekir. Hanbelilik-Selefilik üzerine araştırmaları ile tanınan H. Laoust'un ifadesiyle Selefilik-Vehhabilik, "muhafazakar-reformist", hatta "pragmatist" olmak gibi dikotomik tutumlara da sahiptir. İnanç konuları dışındaki fıkhi konularda reformist-ıslahatçı bir çizgi de takip edebilmişlerdir. Aslında bu XVIII. yüzyıldaki çoğu selefi tandanslı ıslahatçı hareketlerde bulunan bir özelliktir.

Nitekim Ekim 2017'deki "ılımlı İslam" açıklamasının sonra, en son örneklerini, daha önce "haram" olarak ifade edilen "Sevgililer günü kutlaması"nın caiz olduğu" fetvası başta olmak üzere, kadınların toplumsal hayatta "abaye" giyme zorunluluğun kalktığı ve spor yapma izni verilmesinde ve nihayet Spor Bakanlığı'nca düzenlenen ve yüzlerce kişinin katılımıyla yapılan "iskambil turnuvası"nda gördüğümüz bir dizi açılım-karar peş peşe geldi, geliyor.

Vehhabilik'ten dönüş başta olmak üzere Suud'daki açılımlar esasen katı-kapalı bir toplum olan Suud için aslında iyi ve arzulanan yönleri de haiz. Zira bu tür kapalı-katı ideoloji ve rejimlerin sürdürülebilir bir yanı yoktur. Nitekim MBS de bunun sürdürülebilir bir yanı olmadığını farketmiş ve "ılımlı İslam"a dönüş açıklamasıyla değişimin fitilini ateşlemiştir. Bu itibarla MBS'nin, DEAŞ, el-Kaide ve Taliban gibi terör örgütlerine dini-ideolojik zemin hazırlayan "radikal-entegrist ve tekfirci selefi" anlayış-akımların bundan böyle desteklemeyeceği anlamına da gelen açıklaması olumlu karşılanmalıdır. Bunun ise özelde Suud ve İslam dünyası genelde bütün dünyada "orta yolu temsil eden ana akım İslam yorumu"nun öne çıkmasına ve nihayet İslam'ın alabildiğine negatifleş(tiril)en imajına olumlu katkı yapacağı muhakkaktır.

Ne var ki burada sorgulanması gereken en önemli yön, MBS'nin ve Suud'un şahsında bu söylem, eylem ve açılım politikalarının kendi iç dinamikleri -iç dinamiklerin önemli rolü olsa da- ile değil, daha ziyade 11 Eylül sonrasında İslam dünyasına yönelik neo-oryantalistik projeler çerçevesinde dış dinamiklerle ortaya konulup dayatılmasıdır.

"Sa'vede-suudlulaştırma" politikası ve "şer üçgeni"

MBS ile Suud'un radikal-entegrist Vehhabilik ile özdeşleşen dini bir devlet görüntüsü yerine, "sa'vede-suudlulaştırma" politikası ile Suudiliğe indirgenmiş bir ulus devlet oluşturmayı arzu eden bir yaklaşım sergilediğini söylemek gerekir. Yani dini-sekter bir kimlik-ideolojik yapıdan etnisiteyi öne çıkaran bir kimlik oluşturmaktır. Tabiatıyla bunu yaparken bir dış tehdit-düşmanın varlığına ihtiyaç duyulur. Yeni MBS doktrininde de bu düşman esasen 1979 devrimi ile işbaşına gelen İran rejimi ve bu rejime esas rengini veren Şii doktrini ve mollalardır. Buna göre mollaların en üst temsilcisi Ayetullah Hamaney'i Hitler'e benzetmekte ve hatta "Hitler'den daha tehlikeli" bulmaktadır. Buna karşılık Yahudilerin kendi ulus devletlerini kurma haklarını kabul ettiğini de beyan etmektedir ki, daha önce hiçbir Arap lider bunu kabul etmemiştir. Bu meyanda İran, yalnızca Suud'u tehdit eden bir düşman değil, bütün Sünni İslam dünyasını tehdit eden bir ülke olarak gösterilmektedir. Burada Sünni devletler içindeki önemli yüzdelere ulaşan -ki Suud'da bu oran yüzde 15-20'leri bulmaktadır- İran'ın etki alanındaki Şii nüfusa da dikkat çekmek gerekir.

Bu açıklamalarda soğuk savaş mantığı ile Suud-İran bloklaşması ve diğer İslam ülkelerinin de bu bloklaşma etrafında şekillendirme -hatta buna zorlama- çabası açıktır. Burada Vehhabilik'ten dönüp "ılımlı İslam" anlayışını benimsemiş Suud'un Sünni dünyanın liderliğine soyun(durul)makta olduğu açıktır. Bu blok-cephede yer almayan veya İran ile işbirliği yapan Sünni ülkelerin de, şu veya bu şekilde hedef alınacağı anlaşılıyor. Dolayısıyla son tahlilde İran ile bölgesel ekonomik ve siyasi işbirliğini devam ettiren ve üstelik Türkiye-İran-Rusya ekseniyle bölgede sonuç alıcı politikalara imza atan Türkiye'nin de hedef alındığı-alınacağı vurgulanmalıdır.

Veliaht Prense göre "Şer üçgeni"nin bir diğer ayağı, "demokratik yöntemleri kullanarak gölge bir hilafetle Müslüman imparatorluk kurmak isteyen" İhvan hareketidir. MBS, şeytan üçgeninin üçüncü ayağına el-Kaide, DEAŞ, Hizbullah, Hamas ve Hüsiler gibi örgütleri yerleştiriyor. Mısır'da yaptığı belirtilen ancak daha sonra yalanlanan bir açıklamada bu şer üçgeninden biri olarak Türkiye de gösterilmekteydi. Ancak Prens gerek İngiltere gerekse ABD ziyaretinde Türkiye'ye yönelik doğrudan bir beyanda bulunmadı.

Rabıta başkanı Muhammed el-İsa'nın yeni rolü-misyonu

İslam dünyasında hemen her siyasi reform, mutlaka bir dini adıma ihtiyaç duyar. Yani ülkelerde siyasi kurucular olduğu gibi dini kurucular da vardır ve bunlar aynı hedefe doğru uyumlu giderse başarı gelir. Belki de Suud bu anlamda en dikkat çekici ülkelerden biri. Suud'un kuruluşunda Muhammed b. Suud (siyasi kurucu) ile Muhammed b. Abdülvehhab (dini kurucu) bu anlamda rol aldılar. Daha sonraki krallara resmi destek veren Abdülaziz b. Baz-İbn Useymin ve şu anki müftü Abdülaziz al-Şeyh gibi alimler hep oldu. Muhammed b. Selman ile bu dönemin ruhuna uygun bir isim olarak ise, Rabıta başkanı Muhammed el-İsa öne çıkıyor. Nitekim MBS'nin Mısır, İngiltere, ABD ve Fransa ziyaretlerindeki Yahudi-Hıristiyan dini liderlerle görüşmesinde yanında Muhammed el-İsa bulunuyordu. Son olarak Fransa ziyaretinde Macron'un, "siyasetten arınmış bir İslam"ın ne kadar gerekli-makbul olacağını açıkladığı görüşmede de el-İsa oradaydı. Üstelik bu görüşmeden bir gün önce "rahipler konferansı"na katılıp Katoliklere siyasete aktif katılım çağrısı yapan Macron bunu söylüyordu.

"Ilımlı İslam" açılımına dair dini adımlar Rabıta başkanı öncülüğünde atılıyor. Nitekim kendisi eylül ayında önce bütün dünyadan yaklaşık 500 alim-mütefekkirin katıldığı New York-Manhattan'da bir toplantı gerçekleştirdi. Ka'be imamı Abdurrahman es-Sudeys'in "Amerika ve Suudi Arabistan iki kutup olarak dünyayı yönetiyoruz" açıklaması yaptığı bu toplantının hemen ardından el-İsa, Vatikan'da Papa ile görüştü. Yine bu esnada Suud'da ilk kilise açılışının yanı sıra diğer bir dizi ziyaretler-görüşmeler çerçevesinde dini reform adımları ve diyalog toplantıları yapıldı.

Öyle görülüyor ve anlaşılıyor ki, "dini-siyasi" kurucular olarak "iki Muhammed" (Muhammed b. Suud ve Muhammed b. Abdülvehhab) tarafından temelleri atılan Suud Devleti'nin yeni bir misyonla "ikinci kurucusu" da yine bir "Muhammed" olacak. Yanında ise -belki de- "ikinci dini kurucu" olarak yine bir "Muhammed", yani Muhammed el-İsa var. MBS'nin hemen hiç yanından ayrılmayan Harvard'da eğitim görmüş Suudlu "başdanışmanı" Muhammed eş-Şeyh'i ve en yakın müttefiki BAE'den Muhammed b. Zayed'i de katarsak yeni dönemde Suud başta olmak üzere Körfez'deki bloklaşmada öncü rol oynayan "Muhammedler"in sayısı dörde çıkıyor.

Bakalım bu "üç -ve hatta dört- Muhammed" döneminde Suud -ve dolayısıyla Ortadoğu- nereye koşacak?

[Prof. Dr. Özcan Hıdır İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi ve Rotterdam İslam Üniversitesi öğretim üyesidir]

- Kaynak: AA

Son Dakika Güncel Analiz - Suud İçin Vehhâbîlik'ten Dönüş Mümkün Mü? - Son Dakika


Son Dakika

Fransa Dışişleri: Dağlık Karabağ'ın bağımsızlığını tanımıyoruz Moderna ve Pfizer'in geliştirdiği aşıların yan etkileri belli oldu Türk gemisine yapılan hukuk dışı baskınla ilgili düğmeye basıldı! Savaş gemileri sahaya iniyor Merve Boluğur'dan cesur paylaşım! Derin bacak ve göğüs dekoltesi olay oldu Ermenistan ordusunun savaş durumundaki içler acısı hali görüntülere yansıdı Buket Aydın ve Emir Sarıgül bu kez kaçamadı! Aşıklar spor yaparken görüntülendi İBB Başkanı İmamoğlu kendisini yuhalayan taksicilerin üzerine yürüdü Sıla'ya hakaret ettiği için yargılanan Davut Güloğlu'nun aldığı ceza belli oldu